टाटा समूहमा फेरि नेतृत्व विवाद, चन्द्रशेखरनले अध्यक्षमा निरन्तरता नदिने

काठमाडौं। भारतको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक घराना टाटा समूह फेरि नेतृत्व विवादमा फसेको छ। टाटा सन्सका अध्यक्ष नटराजन चन्द्रशेखरनले आफ्नो वर्तमान कार्यकाल सकिएपछि पुनः अध्यक्ष बन्न इच्छुक नरहेको घोषणा गरेपछि समूहभित्रको शक्ति संघर्ष सतहमा आएको हो।

चन्द्रशेखरनको कार्यकाल सन् २०२७ फेब्रुअरी २० मा सकिँदैछ। उनलाई थप पाँच वर्ष अध्यक्ष बनाउने प्रस्ताव टाटा समूहका प्रमुख दुई ट्रस्ट—सर दोराबजी टाटा ट्रस्ट र सर रतन टाटा ट्रस्ट—ले सर्वसम्मत रूपमा पारित गरेका थिए। टाटा सन्सको मनोनयन तथा पारिश्रमिक समितिले पनि प्रस्ताव अनुमोदन गरेको थियो।

तर सन् २०२६ फेब्रुअरी २४ मा प्रस्ताव टाटा सन्सको सञ्चालक समितिमा पुगेपछि एक जना सञ्चालकले समर्थन नगरेका कारण पुनर्नियुक्तिको निर्णय अघि बढ्न सकेन। चन्द्रशेखरनका अनुसार सर्वसम्मति नबनेपछि उनले निर्णय स्थगित गर्नु उचित ठानेका थिए।

त्यसयता करिब छ महिनासम्म विवाद समाधान नभएपछि उनले पुनर्नियुक्तिका लागि आफूलाई प्रस्तुत नगर्ने जानकारी सञ्चालक समितिलाई दिएका छन्। साथै नयाँ अध्यक्ष छनोट प्रक्रिया तत्काल अघि बढाउन आग्रह गरेका छन्।

चन्द्रशेखरनले आफूलाई समर्थन नगर्ने सञ्चालकको नाम खुलाएका छैनन्। तर रोयटर्स र फाइनान्सियल टाइम्सले टाटा ट्रस्ट्सका अध्यक्ष नोएल टाटाले उनको पुनर्नियुक्तिको विरोध गरेको उल्लेख गरेका छन्। यसबारे टाटा ट्रस्ट्सले भने सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट प्रतिक्रिया दिएको छैन।

नोएल टाटा रतन टाटाका सौतेनी भाइ हुन्। रतन टाटाको सन् २०२४ अक्टोबरमा निधन भएपछि नोएल टाटा टाटा ट्रस्ट्सको अध्यक्ष बनेका थिए।

विवादको केन्द्रमा टाटा सन्सको स्वामित्व

टाटा समूहको संरचना अन्य ठूला व्यापारिक घरानाभन्दा फरक छ। समूहको प्रमुख होल्डिङ कम्पनी टाटा सन्सले टाटा कन्सल्टेन्सी सर्भिसेस (टीसीएस), टाटा मोटर्स, टाटा स्टिल, टाइटन, टाटा पावरलगायत प्रमुख कम्पनीमा ठूलो हिस्सेदारी राख्छ।

टाटा सन्सको करिब ६६ प्रतिशत स्वामित्व विभिन्न परोपकारी टाटा ट्रस्टसँग छ। सर दोराबजी टाटा ट्रस्टसँग २७.९८ प्रतिशत र सर रतन टाटा ट्रस्टसँग २३.५६ प्रतिशत हिस्सा छ। यी दुई ट्रस्टसँग मात्रै ५१ प्रतिशतभन्दा बढी स्वामित्व छ।

अर्कोतर्फ, सापुरजी पालोनजी समूहसँग टाटा सन्समा करिब १८.४ प्रतिशत हिस्सा छ। यो टाटा सन्सको सबैभन्दा ठूलो अल्पमत सेयरधनी हो।

रतन टाटाको निधनपछि ट्रस्टका सदस्यहरूबीच टाटा सन्सको सञ्चालक समिति, समूहको भावी रणनीति र सापुरजी पालोनजी समूहको सम्भावित बहिर्गमनबारे मतभेद बढेको बताइएको छ।

सूचीकरणको विषयमा मुख्य मतभेद

हालको विवादको मुख्य केन्द्र टाटा सन्सलाई सेयर बजारमा सूचीकरण गर्ने कि नगर्ने भन्ने विषय बनेको छ।

भारतीय रिजर्भ बैंकले टाटा सन्सलाई माथिल्लो तहको गैरबैंकिङ वित्तीय कम्पनीको श्रेणीमा राखेको छ। यस्तो वर्गमा पर्ने कम्पनी सामान्यतः निश्चित समयभित्र सेयर बजारमा सूचीकरण हुनुपर्ने व्यवस्था छ।

तर टाटा सन्सले अधिकांश ऋण चुक्ता गरेपछि गैरबैंकिङ वित्तीय कम्पनीको दर्ता खारेज गर्न आवेदन दिएको छ। आवेदन स्वीकृत भए सूचीकरणको बाध्यता हट्न सक्नेछ। रिजर्भ बैंकले भने अहिलेसम्म यसबारे अन्तिम निर्णय गरेको छैन।

सापुरजी पालोनजी समूह टाटा सन्सको सूचीकरणको पक्षमा रहेको बताइएको छ। निजी कम्पनी भएकाले टाटा सन्समा रहेको ठूलो हिस्सेदारी सजिलै बिक्री गर्न नसक्ने भएकाले सूचीकरण भएपछि आफ्नो सेयर बिक्री गरेर ऋण व्यवस्थापन वा समूहबाट बाहिरिन उसलाई सहज हुनेछ।

तर नोएल टाटा सूचीकरणको विपक्षमा रहेको रोयटर्स र फाइनान्सियल टाइम्सले जनाएका छन्। सूचीकरण भएपछि बाह्य लगानीकर्ताको दबाब बढ्ने र टाटा ट्रस्ट्सको नियन्त्रण कमजोर हुन सक्ने उनको चिन्ता रहेको बताइएको छ।

यता, केही ट्रस्टीले सेमिकन्डक्टर, इलेक्ट्रोनिक्स र उड्डयनजस्ता क्षेत्रमा ठूलो लगानी गर्न थप पुँजी आवश्यक पर्ने भएकाले सूचीकरण उपयोगी हुने तर्क गरेका छन्।

चन्द्रशेखरन र नोएलबीच टाटा सन्सको सम्भावित सूचीकरण, एयर इन्डियाको बढ्दो घाटा र सापुरजी पालोनजी समूहको बहिर्गमनलगायत विषयमा मतभेद रहेको रोयटर्सले उल्लेख गरेको छ।

अब को बन्ला टाटा सन्सको अध्यक्ष?

चन्द्रशेखरनले पुनर्नियुक्ति नलिने घोषणा गरेपछि नयाँ अध्यक्ष छनोट प्रक्रिया अघि बढ्ने भएको छ।

टाटा सन्सको नियमअनुसार अध्यक्ष चयनका लागि पाँच सदस्यीय समिति गठन हुनेछ। समितिमा प्रमुख टाटा ट्रस्टहरूले तीन जना, टाटा सन्सको सञ्चालक समितिले एक जना र एक जना स्वतन्त्र बाह्य सदस्य रहने व्यवस्था छ।

नोएल टाटा भने टाटा सन्सको अध्यक्ष बन्न पाउने छैनन्। सन् २०२२ मा गरिएको नियम संशोधनले प्रमुख टाटा ट्रस्ट र टाटा सन्सको अध्यक्ष एउटै व्यक्ति हुन रोक लगाएको छ।

यसबीच नोएलका छोरा नेभिल टाटालाई सन् २०२५ मा सर दोराबजी टाटा ट्रस्टको ट्रस्टी बनाइएको छ। फाइनान्सियल टाइम्सका अनुसार नोएल नेभिललाई टाटा समूहमा ठूलो भूमिका दिन चाहन्छन्। यद्यपि उनलाई नै टाटा सन्सको अर्को अध्यक्ष बनाउनेबारे कुनै आधिकारिक निर्णय भएको छैन।

फेरि दोहोरियो नेतृत्व परिवर्तनको प्रश्न

सन् २०१६ मा टाटा समूहका तत्कालीन अध्यक्ष साइरस मिस्त्रीलाई अचानक पदबाट हटाइएको थियो। चन्द्रशेखरनको बहिर्गमन भने त्यति कटुतापूर्ण देखिएको छैन। उनी आफ्नो कार्यकाल पूरा गरेर जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्ने तयारीमा छन्।

तर एक दशकभित्र टाटा समूहका दुई अध्यक्षको नेतृत्व परिवर्तनले फेरि पुरानो प्रश्न उठाएको छ—टाटा समूह सञ्चालन गर्ने व्यावसायिक नेतृत्व र त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने परोपकारी ट्रस्टबीच अन्तिम अधिकार कसको हुने?

नयाँ अध्यक्ष नियुक्त भए पनि टाटा सन्सको सम्भावित सूचीकरण, सापुरजी पालोनजी समूहको बहिर्गमन तथा ट्रस्ट र व्यावसायिक नेतृत्वबीचको अधिकार बाँडफाँटसम्बन्धी विवाद समाधान नभएसम्म टाटा समूहको शक्ति संघर्ष अन्त्य हुने सम्भावना कम देखिन्छ।